Προβληματισμοί, ενστάσεις και εναλλακτικές προσεγγίσεις
Η τρέχουσα συγκυρία ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Κύπρο να ενισχύει την προστασία της απέναντι σε πιθανές απειλές από πυραύλους και drones στο φόντο των πολεμικών εξελίξεων σε Ιράν και Λίβανο, έχει ανοίξει εκ νέου τη συζήτηση για το ποια θα μπορούσε να είναι η επόμενη στρατηγική κίνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας στο πεδίο της άμυνας και των διεθνών συμμαχιών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, καταγράφονται σκέψεις ότι μετά το τέλος των συγκρούσεων θα μπορούσε να τεθεί θέμα επίσημης αίτησης ένταξης της Κύπρου στο ΝΑΤΟ. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, τοποθετήθηκε επί του ζητήματος σημειώνοντας ότι « θα πρέπει τα κάνουμε όλη τη σχετική προεργασία σε στρατιωτικό - επιχειρησιακό-διοικητικό επίπεδο, έτσι ώστε να είμαστε έτοιμοι όταν οι πολιτικές συνθήκες το επιτρέψουν. Ναι, να υποβάλουμε σχετική αίτηση για ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στο ΝΑΤΟ».
Η συγκεκριμένη θέση, ωστόσο, συνοδεύεται από έντονο προβληματισμό αναφορικά με τις πολιτικές και γεωστρατηγικές παρενέργειες που θα μπορούσε να προκαλέσει μια τέτοια εξέλιξη. Σύμφωνα με την προσέγγιση που διατυπώνεται, μια ενδεχόμενη αίτηση ένταξης της Κυπριακής Δημοκρατίας στο ΝΑΤΟ θα μπορούσε να αποδειχθεί εξαιρετικά επικίνδυνη για το ίδιο το Κυπριακό, χωρίς να διασφαλίζεται ότι η Συμμαχία θα παρείχε ουσιαστικές εγγυήσεις ασφάλειας απέναντι στην Τουρκία, η οποία είναι ήδη μέλος του ΝΑΤΟ.
Βασικό επιχείρημα αυτής της ανάγνωσης είναι ότι το Άρθρο 5 της Συμμαχίας δεν προβλέπει συλλογική άμυνα στην περίπτωση εμπόλεμης σύρραξης μεταξύ κρατών-μελών, γεγονός που δημιουργεί αμφιβολίες ως προς την πραγματική αξία μιας τέτοιας ένταξης για την Κύπρο. Ταυτόχρονα, εκτιμάται ότι η Άγκυρα θα κινούνταν εξαρχής ανασχετικά, προβάλλοντας βέτο, όπως έχει πράξει και σε άλλες περιπτώσεις διεύρυνσης της Συμμαχίας, μεταξύ αυτών και στις πιο πρόσφατες διαδικασίες ένταξης της Φινλανδίας και της Σουηδίας.
Στο ίδιο σκεπτικό, εκφράζεται η εκτίμηση ότι στη συνέχεια ο Τούρκος Πρόεδρος θα επιχειρούσε να συνδέσει την αποδοχή μιας τέτοιας προοπτικής με ένα συνολικό πακέτο όρων που θα αφορούσε τόσο τη μορφή επίλυσης του Κυπριακού όσο και ζητήματα εκμετάλλευσης των θαλάσσιων κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου της Κυπριακής Δημοκρατίας, μαζί με την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών ανάμεσα στην Τουρκία και την Κύπρο.
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται και σε μια ακόμη παράμετρο, η οποία χαρακτηρίζεται ως εξαιρετικά κρίσιμη: το ενδεχόμενο άμεσης εμπλοκής των Ηνωμένων Πολιτειών και ειδικότερα του Ντόναλντ Τραμπ στο Κυπριακό, με όρους πολιτικής διαχείρισης που θα παρέκαμπταν, σύμφωνα με την ανάλυση αυτή, τις αρχές του Διεθνούς Δικαίου. Η ανησυχία που εκφράζεται είναι ότι μια λογική τύπου “win-win” θα μπορούσε να λειτουργήσει εις βάρος των κυπριακών θέσεων, ιδίως εάν συνδυαστεί με τη στενή σχέση Τραμπ - Ερντογάν, την εκπεφρασμένη εκτίμηση του πρώτου προς την Τουρκία και τη βούλησή του να επανεμφανιστεί ως ειρηνοποιός σε περιφερειακές κρίσεις μετά το τέλος της σύγκρουσης με το Ιράν.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η αμερικανική οπτική θα μπορούσε να δει θετικά μια ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ υπό τουρκικούς όρους, καθώς η Μεγαλόνησος θα αποκτούσε ακόμη μεγαλύτερη σημασία ως στρατηγικό σημείο στην Ανατολική Μεσόγειο, λειτουργώντας ουσιαστικά ως ένα “αβύθιστο αεροπλανοφόρο” για τα αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή. Η εκτίμηση που διατυπώνεται είναι ότι μετά τον τερματισμό του πολέμου με το Ιράν, οι ΗΠΑ ενδέχεται να χρειαστούν μια νέα μεγάλη βάση στην περιοχή, χωρίς να επιστρέψουν απαραίτητα σε όλες τις υφιστάμενες βάσεις τους σε χώρες της Μέσης Ανατολής.
Στην ίδια συλλογιστική εντάσσεται και η αναφορά στις επιδεινωμένες, όπως περιγράφονται, σχέσεις ΗΠΑ - Μεγάλης Βρετανίας, καθώς και στο γεγονός ότι η γαλλική και γενικότερα η ευρωπαϊκή στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο είναι ήδη έντονη λόγω της απειλής από το Ιράν και τη Χεζμπολάχ. Υπό αυτό το πρίσμα, εκτιμάται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα επιθυμούσαν να δουν την Ευρωπαϊκή Ένωση να αποκτά προβάδισμα στρατηγικής παρουσίας στην Κύπρο, κάτι που θα μπορούσε να δημιουργήσει δυσαρέσκεια και στην Τουρκία.
Μέσα σε αυτή την οπτική, δεν αποκλείεται μάλιστα να προωθούνταν, σε περίπτωση ένταξης της Κύπρου στο ΝΑΤΟ, μια λύση χαλαρής ομοσπονδίας, με τη δημιουργία νατοϊκού στρατηγείου στο νησί, στο οποίο θα υπάγονταν τμήματα των κατοχικών τουρκικών δυνάμεων αλλά και της Κυπριακής Εθνοφρουράς. Η συγκεκριμένη προοπτική παρουσιάζεται ως ιδιαίτερα προβληματική, καθώς θα μπορούσε, σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, να οδηγήσει σε έμμεση πολιτική “νομιμοποίηση” των τετελεσμένων της τουρκικής εισβολής του 1974.
Στον αντίποδα αυτής της προσέγγισης, προτείνεται ως εναλλακτική στρατηγική η προώθηση, από κοινού από Κύπρο, Ελλάδα και Γαλλία, της ιδέας δημιουργίας μόνιμης αεροναυτικής βάσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Κύπρο. Η πρόταση αυτή στηρίζεται στην παραδοχή ότι η Μεγαλόνησος αποτελεί το ακραίο γεωγραφικό όριο της ΕΕ σε μια περιοχή που περιβάλλεται από πολλαπλές απειλές, όπως το Ιράν, η Χεζμπολάχ και η Τουρκία.
Σύμφωνα με αυτή την κατεύθυνση, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να πάψει να λειτουργεί αποκλειστικά ως οικονομική υπερδύναμη και να μετεξελιχθεί σε ουσιαστικό στρατιωτικό παράγοντα, ικανό όχι απλώς να ακολουθεί τις εξελίξεις αλλά να τις διαμορφώνει. Σε αυτό το πλαίσιο, ο χάρτης της Βαλένθια για τη χάραξη των ΑΟΖ Ελλάδας και Κύπρου στην Ανατολική Μεσόγειο προβάλλεται ως βάση μιας ευρωπαϊκής “βίβλου ασφαλείας” στην περιοχή, με τη λογική ότι ο πλούτος και τα θαλάσσια δικαιώματα των κρατών-μελών είναι ταυτόχρονα και ευρωπαϊκά.
Η προτεινόμενη ευρωπαϊκή στρατιωτική βάση στην Κύπρο περιγράφεται ως μια ολοκληρωμένη δομή με διοίκηση, επιτελείο, αεροναυτικές και ειδικές δυνάμεις, με αποστολή όχι μόνο την ασφάλεια της Κυπριακής Δημοκρατίας αλλά και τη δυνατότητα παρέμβασης σε μελλοντικές εστίες έντασης στη Μέση Ανατολή. Στο σκεπτικό αυτό γίνεται αναφορά ακόμη και στο ενδεχόμενο μελλοντικής κρίσης ανάμεσα στην Τουρκία, τη Συρία και το Ισραήλ.
Στην εξίσωση αυτή εντάσσεται και το Ισραήλ, με την επισήμανση ότι οι σχέσεις του με την Κύπρο και την Ελλάδα είναι ήδη εξαιρετικές και ότι αυτές θα πρέπει να συνεχιστούν, ακόμη και με τη διαμόρφωση μιας ενοποιημένης αεράμυνας ΕΕ - Ισραήλ στην Ανατολική Μεσόγειο.
Έτσι, η συζήτηση για το πώς θα πρέπει να κινηθεί η Κυπριακή Δημοκρατία στο αμέσως επόμενο διάστημα δεν περιορίζεται μόνο στο ερώτημα της ένταξης στο ΝΑΤΟ, αλλά επεκτείνεται σε ένα πολύ ευρύτερο δίλημμα στρατηγικού προσανατολισμού: εάν η Κύπρος θα αναζητήσει ασφάλεια μέσα από το νατοϊκό πλαίσιο, με όλα τα πολιτικά ρίσκα που αυτό συνεπάγεται, ή αν θα επιχειρήσει να πρωταγωνιστήσει στη διαμόρφωση μιας ισχυρότερης ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής άμυνας με επίκεντρο την ίδια την Ανατολική Μεσόγειο.
