Σε μια κίνηση με βαθιές γεωπολιτικές προεκτάσεις, η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ αναμένεται να ανακοινώσει σήμερα, Τετάρτη, την επίτευξη συμφωνίας για ευρεία πυρηνική συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία. Η συμφωνία, η οποία αποτελεί αντικείμενο πολυετών διαπραγματεύσεων, αποσκοπεί στην περαιτέρω σύσφιγξη των διμερών σχέσεων, σε μια περίοδο που η ανοιχτή σύγκρουση με το Ιράν δοκιμάζει τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή.

Σε οικονομικό επίπεδο, η αμερικανική διοίκηση εκτιμά ότι η εν λόγω συνεργασία θα αποφέρει δισεκατομμύρια δολάρια στην εγχώρια πυρηνική βιομηχανία. Ο άμεσα κερδισμένος αναμένεται να είναι ο όμιλος Westinghouse, ο οποίος εξειδικεύεται στον σχεδιασμό και την εξαγωγή πυρηνικών αντιδραστήρων διεθνώς.

Η απόκλιση από το «χρυσό πρότυπο» και ο εμπλουτισμός ουρανίου

Το πλαίσιο της συνεργασίας βασίζεται στη λεγόμενη «Συμφωνία 123», έναν νομικά δεσμευτικό μηχανισμό των ΗΠΑ για την αποτροπή της διάδοσης πυρηνικών όπλων. Ωστόσο, οι όροι που φέρεται να αποδέχθηκε ο Αμερικανός πρόεδρος προκειμένου να εξασφαλίσει τη συναίνεση του διαδόχου, πρίγκιπα Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, εγείρουν σοβαρά ερωτήματα.

Σε αντίθεση με την αντίστοιχη αυστηρή συμφωνία ΗΠΑ - Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων του 2009 —η οποία θεωρείται το «χρυσό πρότυπο» καθώς απαγόρευε την παραγωγή καυσίμου— η νέα συμφωνία με το Ριάντ ενέχει σημαντικές παραχωρήσεις. Συγκεκριμένα, μετά την ολοκλήρωση μιας κοινής μελέτης βιωσιμότητας, η Σαουδική Αραβία θα αποκτήσει το δικαίωμα εμπλουτισμού ουρανίου και επανεπεξεργασίας πλουτωνίου εντός της επικράτειάς της. Παράλληλα, οι όροι ενδέχεται να περιορίζουν την ελευθερία των διεθνών επιθεωρητών να ελέγχουν ύποπτες εγκαταστάσεις.

Αντιδράσεις στο Κογκρέσο και απόρρητες επιστολές

Η κατάθεση των λεπτομερειών της συμφωνίας στο Κογκρέσο αναμένεται να πυροδοτήσει έντονες αντιπαραθέσεις. Παρά την αναμενόμενη στήριξη από μερίδα των Ρεπουμπλικανών, νομοθέτες και από τα δύο κόμματα, καθώς και Ισραηλινοί αξιωματούχοι, εκφράζουν έντονες επιφυλάξεις. Ο βασικός φόβος έγκειται στο ενδεχόμενο ένα ειρηνικό πυρηνικό πρόγραμμα να αποτελέσει το όχημα για την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων στο μέλλον, ιδίως μετά τις παλαιότερες δηλώσεις του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ότι το Ριάντ θα αποκτήσει πυρηνικά «χωρίς καμία αμφιβολία» εάν το πράξει η Τεχεράνη.

Η κατάσταση περιπλέκεται περαιτέρω από την ύπαρξη δύο απόρρητων επιστολών που συνοδεύουν το κείμενο. Αν και ο Λευκός Οίκος υποστηρίζει ότι αφορούν ευαίσθητα επιχειρηματικά δεδομένα και πληροφορίες εθνικής ασφάλειας, μέλη του Κογκρέσου απειλούν να καταψηφίσουν τη συμφωνία εάν δεν υπάρξει πλήρης διαφάνεια. Στην πράξη, βέβαια, η ανατροπή της συμφωνίας φαντάζει δύσκολη, καθώς απαιτείται ισχυρή πλειοψηφία που να μπορεί να υπερκεράσει ένα προεδρικό βέτο.

Το γεωπολιτικό φόντο: Ιράν, F-35 και διπλωματικές ισορροπίες

Η αρχιτεκτονική της συμφωνίας άλλαξε ριζικά μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Ενώ η κυβέρνηση Μπάιντεν είχε συνδέσει τα πυρηνικά με την επίσημη αναγνώριση του Ισραήλ από το Ριάντ και μια αμοιβαία αμυντική συνθήκη, ο Ντόναλντ Τραμπ επέλεξε να αποσυνδέσει τα δύο ζητήματα.

Η σχέση των δύο ηγετών δοκιμάστηκε πρόσφατα, όταν το Ριάντ αρνήθηκε την παραχώρηση του εναέριου χώρου του στις αμερικανικές δυνάμεις για την προστασία πλοίων στα Στενά του Ορμούζ, εν μέσω του ανοιχτού πολέμου των ΗΠΑ με το Ιράν. Ως αντιστάθμισμα στη μη υπογραφή μιας ευρείας αμυντικής συνθήκης, η Ουάσιγκτον και το Ριάντ κατέληξαν σε μια πιο περιορισμένη αμυντική συνεργασία, η οποία «ξεκλειδώνει» την πώληση υπερσύγχρονων μαχητικών F-35 στη Σαουδική Αραβία.

Παρά την αμερικανική αμυντική ομπρέλα, το Ριάντ ακολουθεί μια τακτική εξισορρόπησης, διατηρώντας ανοιχτούς τους διπλωματικούς διαύλους με το Ιράν (με κινεζική διαμεσολάβηση), προκειμένου να θωρακίσει την ασφάλεια του βασιλείου από τις αναταράξεις της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή.